İŞYERİNDE DENKLEŞTİRME ESASINA GÖRE ÇALIŞMA YAPILMASI

İşyerinde denkleştirme esasına göre çalışma, ekonomik, sosyal ve teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan çalışma sürelerinin esnekleştirilmesi ihtiyacının giderilmesi amacıyla 4857 sayılı İş Kanunu’nda yapılan yeni düzenlemelerden birisini oluşturmaktadır.

4857 Sayılı İş Kanunu’nun 63 uncu maddesi uyarınca, “Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, 2 aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe 4 aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile 6 aya kadar artırılabilir.” İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin “denkleştirme esasına göre çalışma” başlığını taşıyan 5 inci maddesinde; “Tarafların yazılı anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerinde haftanın çalışılan günlerine günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, yoğunlaştırılmış iş haftası veya haftalarından sonraki dönemde işçinin daha az sürelerle çalıştırılması suretiyle, toplam çalışma süresi, çalışılması gereken toplam normal süreyi geçmeyecek şekilde denkleştirilir. Denkleştirme 2 aylık süre içinde tamamlanacak, bu süre toplu iş sözleşmeleri ile 4 aya kadar artırılabilecektir. Parça başına, akort veya götürü gibi yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde de bu Yönetmeliğin denkleştirmeye ilişkin hükümleri uygulanır. Denkleştirme dönemi içinde günlük ve haftalık çalışma süreleri ile denkleştirme süresi uygulamasının başlangıç ve bitiş tarihleri işverence belirlenir.” düzenlemesi yer almaktadır. İşyerinde yapılacak denkleştirme çalışmasının esaslarını yukarıda yer alan yasal düzenlemeler oluşturmaktadır.

DENKLEŞTİRME UYGULAMASININ KOŞULLARI

Yukarıda belirtilen yasal düzenlemeler çerçevesinde işyerinde denkleştirme çalışması yapılmasının koşulları şunlardır;

2.1. Denkleştirme İçin Tarafların Anlaşması/İşçinin Rızasının Alınması Zorunludur.

İşyerinde denkleştirme uygulaması yapılabilmesi için öncelikle tarafların anlaşmış olmaları gerekmektedir. Tarafların anlaşması, iş sözleşmeleriyle işçilerin onaylarının alınması suretiyle, işverence hazırlanan iç yönetmelik veya personel yönetmeliği gibi düzenlemelerin işçiler tarafından kabul edilmesi şeklinde yahut toplu iş sözleşmesine konulan hükümlerle de gerçekleştirilebilir. İşçinin denkleştirme uygulaması için rızasının her denkleştirme uygulaması öncesinde alınması zorunlu değildir.

2.2. Denkleştirme

Döneminin İlanı Çalışma Süreleri Yönetmeliğinin 5 inci maddesi uyarınca, denkleştirme dönemi içinde günlük ve haftalık çalışma süreleri ile denkleştirme süresi uygulamasının başlama ve bitiş tarihlerinin işveren tarafından belirlenerek, işçiye bildirilmeli ve işyeri ilan tahtasında ilan edilmelidir.

2.3. Denkleştirme Uygulamasında Haftalık Çalışma Süresinin Dağılımı

İşyerinde tarafların anlaşması ile denkleştirme esasına göre çalışma yapılmasının kararlaştırılması halinde haftalık yasal çalışma süresi olan 45 saat haftanın çalışılan günlerine değişik şekilde dağıtılabilir. İşyerinde haftalık çalışma süresi örneğin 40 saat ise haftalık çalışma süresinin haftanın çalışılan günlerine dağıtımı bu haftalık çalışma süresine göre yapılacaktır. Denkleştirme süresi içinde haftalık çalışma süresini aşmadan, bazı haftalar haftalık çalışma süresi normalin üstüne çıkarılabilecek, bir başka değişle yoğunlaştırılmış iş haftası uygulanabilecektir. Haftalık çalışma süresinin çalışılan günlere farklı şekilde dağıtılması durumunda, işyerinde haftada 6 gün çalışılıyorsa işçinin haftalık çalışma süresi en çok 66 saat, 5 gün çalışılıyorsa en çok 55 saat olabilecektir. Böylece işyerinde yoğunlaştırılmış iş haftası uygulaması söz konusu olacaktır.

Denkleştirme süresi içinde günlük çalışma süresi azami 11 saati aşamaz. Gece döneminde, kural olarak 7,5 saatten fazla çalışma yasak olduğu için bazı haftalar 45 saatten fazla bazı haftalar da daha az çalışmak suretiyle çalışma sürelerinin denkleştirilmesi söz konusu olmaz. Buna karşılık işçinin haftalık çalışma süresi 45 saatten az ise gece döneminde çalışma süresi 7,5 saati geçmemek üzere denkleştirme yapılması mümkün olabilecektir. Turizm, sağlık ve güvenlik işlerinde de işçinin yazılı onayının alınması kaydıyla, gece 7,5 saatten daha fazla çalışma yapılabileceği için gece döneminde de denkleştirme çalışması yapılması mümkündür.

2.4. Denkleştirme Süresi Denkleştirme süresi

2 ay olarak belirlenmiş olup bu süre bir bütün halinde 2 aylık süre olarak anlaşılmalıdır. Denkleştirme uygulaması aynı takvim yılına denk düşmeyebilir. Kanun denkleştirme konusunda bir sınırlama getirmediğinden 2 ay veya azami 4 aylık denkleştirme dönemlerinin bitiminde taraflar anlaşmalarıyla yeni denkleştirme dönemleri tespit ederek uygulayabilirler. Kanun koyucunun 2 ayla sınırlandırdığı (toplu iş sözleşmeleriyle 4 aya kadar) denkleştirme süresinde asıl olanın, 2 ay içerisindeki toplam çalışma süresinin, ortalama haftalık 45 saatlik yasal çalışma süresini aşmaması olduğu söylenebilir.

İşyerinde denkleştirme esasına göre çalışmada önemli olan haftalık çalışma süresi ortalamasının denkleştirme dönemi için haftalık 45 saate karşılık gelmesidir. Denkleştirme halinde boş gün olarak belirlenen günler tatil günleriyle çakışmamalıdır. 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 46 ncı maddesi uyarınca denkleştirme dönemi içinde hafta tatilinin bir tam gün olarak işçiye kullandırılması gerekmektedir.

2.5. Denkleştirme Döneminde Ücret

İş Kanunu’nun 63 üncü maddesinde denkleştirme uygulamasının işverenin bu dönem içerisindeki ücret ödeme borcuna etkisine ilişkin bir düzenleme mevcut olmamakla birlikte, Kanun’un ücrete ilişkin hükümleri denkleştirme döneminde de aynen uygulanacak; çalışma süresinin denkleştirilmiş olması ücretin ödenme zamanı ve miktarında bir değişikliğe neden olmayacaktır. İşyerinde denkleştirme esasına göre yapılacak çalışmada, işçiye fazla çalışma ücreti ödeme zorunluluğu olmayacaktır. Bu uygulama nedeniyle işçinin ücret ödeme zamanında ve miktarında bir değişiklik olmayacaktır. İşçi denkleştirme döneminde ne fazla çalışma ücreti alır ne de çalışmadığı dönemde ya da haftalık olarak daha az çalıştığı dönemde ücretinde bir azalma olur.